Parasietenpreventie in de lente: veelgemaakte fouten

Waarom het Nederlandse klimaat extra waakzaamheid vraagt

Nederland heeft een gematigd zeeklimaat met relatief milde winters, koele zomers en veel neerslag. Dit vochtige klimaat is bijzonder gunstig voor parasieten. De schapenteek (Ixodes ricinus), veruit de meest voorkomende tekensoort in Nederland, is actief zodra de temperatuur een paar dagen boven de 4°C ligt. In de praktijk betekent dit dat teken in milde winters nauwelijks inactief zijn. Het RIVM registreert jaarlijks het aantal tekenbeten via het platform Tekenradar.nl en meldt dat de piek weliswaar in het voorjaar en de vroege zomer ligt, maar dat meldingen door het hele jaar voorkomen.

Voor de vele Nederlandse hondenbezitters die dagelijks wandelen in bossen, op de Veluwe, in de duinen of langs dijken is het risico op tekenbeten structureel aanwezig. Katten die buiten komen, lopen vergelijkbare risico's, vooral in gebieden met hoog gras en struikgewas.

Veelgemaakte fout 1: pas in april beginnen met preventie

Een van de hardnekkigste misverstanden is dat parasietenpreventie een seizoensactiviteit is. Veel eigenaren beginnen pas met spot-on behandelingen of kauwtabletten wanneer de eerste warme dagen zich aandienen. Maar in het Nederlandse klimaat, waar winters zelden langdurig streng zijn, is dat te laat.

Vlooien (Ctenocephalides felis) overleven probleemloos in verwarmde woningen. De gemiddelde binnentemperatuur in Nederlandse huishoudens ligt rond de 19 tot 21°C: ideaal voor vlooien om zich voort te planten. Eén enkele vrouwelijke vlo legt tot 50 eitjes per dag. Poppen kunnen maandenlang sluimerend in tapijt, kussens en kieren overleven, wachtend op trillingen en warmte om uit te komen.

Veterinaire richtlijnen van de ESCCAP zijn duidelijk: bij huisdieren die zowel binnen als buiten komen, is jaarronde vlooienpreventie de standaard. Stoppen in de herfst en opnieuw beginnen in maart of april laat een periode van kwetsbaarheid waarin besmettingen zich ongemerkt kunnen opbouwen.

Veelgemaakte fout 2: één product als alleskunner beschouwen

Geen enkel antiparasitair middel beschermt tegen alle parasieten tegelijk. Toch denken veel eigenaren dat een enkel product voldoende is. In werkelijkheid zijn er aparte strategieën nodig voor:

• Vlooien en teken: Spot-on producten, kauwtabletten of halsbanden. Let op: producten met permethrine, bedoeld voor honden, zijn uiterst giftig voor katten. In een huishouden met zowel honden als katten is hier extra voorzichtigheid geboden.
• Darmwormen: Spoelwormen, haakwormen, lintwormen en zweepwormen vereisen gerichte ontworming. De ESCCAP adviseert volwassen honden en katten minimaal vier keer per jaar te ontwormen, vaker bij risicofactoren zoals het eten van prooidieren of rauw vlees.
• Longworm (Angiostrongylus vasorum): Deze parasiet komt steeds vaker voor in Nederland en wordt overgedragen via slakken. Honden die slakken eten of water uit poeltjes drinken, lopen risico. Niet alle standaard ontwormingsmiddelen zijn hiertegen werkzaam.

Een dierenarts kan een combinatieprotocol opstellen dat afgestemd is op de specifieke situatie. Dit is betrouwbaarder dan zelf producten kiezen op basis van online beoordelingen.

Veelgemaakte fout 3: de risico's voor pups en kittens onderschatten

Wie in het voorjaar een pup of kitten adopteert, denkt soms dat het jonge dier nog te klein is voor antiparasitaire middelen. Dit is onjuist. Veel goedgekeurde middelen mogen al worden toegediend vanaf een leeftijd van zes tot acht weken en een gewicht van circa 1 kg, afhankelijk van het product.

Pups kunnen al voor de geboorte besmet raken met spoelwormen (Toxocara canis) via de placenta, en kittens kunnen haakwormen oplopen via de moedermelk. Bij de eerste vaccinatieafspraak, die doorgaans plaatsvindt rond zes tot acht weken, bespreekt de dierenarts standaard het ontwormingsschema. Wie een pup bij een fokker of asiel ophaalt, doet er goed aan te vragen welke behandelingen al zijn uitgevoerd.

Voor specifiek advies over noodsituaties bij jonge dieren, zie de gids over het eerste noodgeval met een nieuwe pup.

Tekenrisico in Nederland: een specifiek probleem

Nederland is een land met relatief hoge tekendichtheid, vooral op de zandgronden van de Veluwe, Drenthe, Noord-Brabant en de duingebieden langs de kust. Maar ook in stedelijke parken en tuinen worden teken aangetroffen. Het RIVM schat dat jaarlijks meer dan een miljoen mensen in Nederland door een teek worden gebeten; bij huisdieren ontbreken exacte cijfers, maar de blootstelling is minstens vergelijkbaar.

De schapenteek draagt onder andere Borrelia burgdorferi (verwekker van de ziekte van Lyme) en Anaplasma phagocytophilum over. Sinds enkele jaren wordt ook de Dermacentor reticulatus (moerasteek) steeds vaker in Nederland waargenomen. Deze soort kan Babesia canis overbrengen, een bloedparasiet die ernstige bloedarmoede bij honden veroorzaakt.

Symptomen van tekenoverdraagbare ziekten

Let op de volgende signalen, die soms pas weken na een tekenbeet zichtbaar worden:

• Koorts, sloomheid en verminderde eetlust
• Gewrichtspijn of wisselende kreupelheid
• Bleke slijmvliezen of donkere urine (bij babesiose)
• Onverklaarbaar gewichtsverlies

Bij deze symptomen is bloedonderzoek via de dierenarts noodzakelijk voor een juiste diagnose.

Teken correct verwijderen

Gebruik altijd een tekentang of tekenkaart. Pak de teek zo dicht mogelijk bij de huid en trek deze met een gelijkmatige beweging recht omhoog. Draai niet, want dit vergroot de kans dat de monddelen afbreken. Desinfecteer de beetplek na verwijdering en noteer de datum: mocht het dier later klachten ontwikkelen, dan is deze informatie waardevol voor de dierenarts.

Vlooien in de Nederlandse woonsituatie

De typische Nederlandse woonsituatie, met vloerbedekking, vloerverwarming en goed geïsoleerde ruimtes, biedt vlooien een uitstekend leefmilieu. Een besmetting beperkt zich nooit tot het dier alleen. Slechts 5% van een vlooienpopulatie bestaat uit volwassen vlooien op het huisdier; de overige 95% (eitjes, larven, poppen) bevindt zich in de omgeving.

Bij een actieve besmetting is het daarom essentieel om:

• Alle huisdieren in het huishouden gelijktijdig te behandelen
• Alle textiel op 60°C te wassen
• Dagelijks grondig te stofzuigen, inclusief kieren en onder meubels
• Eventueel een omgevingsspray te gebruiken op advies van de dierenarts

Hartworm: beperkt maar groeiend risico in Nederland

Hartwormziekte (Dirofilaria immitis) komt in Nederland van oudsher niet endemisch voor. Het risico is echter niet nul: honden die meereizen naar Zuid-Europa (Frankrijk, Spanje, Italië, Griekenland) of die geïmporteerd worden uit deze regio's, kunnen besmet zijn. De KNMvD (Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor Diergeneeskunde) adviseert om honden die naar endemische gebieden reizen preventief te behandelen, te beginnen voor vertrek en door te zetten tot minimaal een maand na terugkeer.

Bij geïmporteerde honden, bijvoorbeeld uit landen rond de Middellandse Zee, is een hartwormtest bij aankomst in Nederland sterk aan te raden. Het toedienen van preventieve middelen bij een reeds besmette hond kan ernstige complicaties veroorzaken.

Natuurlijke middelen: de feiten

Er is een groeiende interesse in Nederland voor natuurlijke alternatieven zoals knoflook, kokosolie, biergist of etherische oliën. Het is belangrijk te weten dat geen van deze middelen wetenschappelijk bewezen effectief is als parasietenpreventie. Knoflook kan bij honden en katten bovendien leiden tot oxidatieve schade aan rode bloedcellen (Heinz body anemie). Teeboomolie is giftig voor katten.

Wie zorgen heeft over chemische stoffen, kan dit het beste bespreken met de dierenarts. Er zijn middelen met uiteenlopende werkingsmechanismen beschikbaar, en een dierenarts kan helpen bij het kiezen van een product dat past bij de voorkeuren en de gezondheidsstatus van het dier.

Wettelijk kader en registratie

In Nederland vallen diergeneesmiddelen onder het Bureau Diergeneesmiddelen (BD), onderdeel van het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG). Antiparasitaire middelen die in de EU zijn geregistreerd en goedgekeurd, zijn verkrijgbaar via de dierenarts of, voor vrij verkrijgbare middelen, via erkende verkooppunten. Receptplichtige middelen, waaronder veel effectieve vlooien- en tekenmiddelen, zijn uitsluitend verkrijgbaar via de dierenarts.

De Wet dieren (voorheen GWWD) verplicht eigenaren om te zorgen voor de gezondheid en het welzijn van hun huisdier. Het verwaarlozen van parasietenpreventie waardoor een dier ernstig lijdt, kan worden beschouwd als een overtreding van deze zorgplicht.

Wanneer direct naar de dierenarts

Neem onmiddellijk contact op met een dierenarts of dierenartsenpost bij:

• Bleke slijmvliezen, extreme sloomheid of flauwvallen bij pups of kittens (kan wijzen op ernstige bloedarmoede door vlooien)
• Trillingen, spiertrekkingen of toevallen bij een kat na contact met een hondenproduct (vermoeden van permethrinevergiftiging)
• Plotselinge ademhalingsmoeilijkheden of donkere urine bij een hond (kan wijzen op babesiose of hartwormcrisis)
• Heftig braken of bloederige diarree in combinatie met een zichtbare wormenlast, vooral bij jonge dieren

Een praktisch jaarplan voor Nederlandse eigenaren

Een effectief preventieplan voor een gemiddelde Nederlandse hond of kat bevat de volgende elementen:

• Vlooien en teken: Jaarronde behandeling met een geregistreerd middel (spot-on, tablet of halsband), volgens het door de dierenarts geadviseerde schema.
• Darmwormen: Minimaal vier keer per jaar ontwormen. Bij risicogroepen (jachthonden, dieren die rauw vlees eten, dieren met toegang tot prooidieren) vaker, op advies van de dierenarts.
• Longworm: Bespreken met de dierenarts, vooral bij honden die slakken eten of in vochtige gebieden wandelen.
• Reispreventie: Bij reizen naar Zuid-Europa tijdig starten met hartwormpreventie en eventueel aanvullende bescherming tegen zandvliegen (leishmaniose).
• Controle na wandelingen: Na elke wandeling in bos, duin of heidegebied het dier controleren op teken, inclusief oren, liezen, oksels en tussen de tenen.

Stel herinneringen in op uw telefoon voor toedienmomenten en bewaar een logboek. Bij een bezoek aan een hondenpension of dagopvang is het verstandig om aan te tonen dat uw hond up-to-date is met parasietenpreventie. Meer hierover leest u in de gids over het beoordelen van groepsbegeleiding bij hondenopvang.

Het controleren van uw huisdierenverzekering op dekking van parasitaire aandoeningen is eveneens aan te raden, zodat u bij een besmetting niet voor onverwachte kosten staat.