Choroby odkleszczowe u psów: ochrona od maja do lipca

Dlaczego sezon kleszczowy w Polsce wymaga szczególnej uwagi

Polska, ze swoim klimatem umiarkowanie kontynentalnym, stwarza idealne warunki dla kleszczy. Ciepłe, wilgotne lata, rozległe tereny leśne (lasy pokrywają ponad 29% powierzchni kraju) oraz duża populacja dzikich zwierząt sprawiają, że ryzyko kontaktu psa z kleszczem jest bardzo wysokie. Zgodnie z danymi Państwowego Instytutu Weterynaryjnego (PIWet) w Puławach, choroby odkleszczowe stanowią jedno z najczęstszych zagrożeń zdrowotnych dla psów na terenie całego kraju.

Okres od maja do lipca jest krytyczny, ponieważ temperatury powyżej 15°C i wysoka wilgotność powietrza sprzyjają masowej aktywności zarówno nimf, jak i dorosłych osobników kleszczy. Warto jednak pamiętać, że w Polsce występuje również drugi, jesienny szczyt aktywności (wrzesień, październik), dlatego wytyczne weterynaryjne zalecają ochronę całoroczną.

Gatunki kleszczy występujące w Polsce

Na terenie Polski dominują dwa gatunki kleszczy o znaczeniu weterynaryjnym:

• Ixodes ricinus (kleszcz pospolity): najczęściej spotykany gatunek w całej Polsce, aktywny od wczesnej wiosny do późnej jesieni. Występuje w lasach, parkach miejskich, na łąkach i w ogrodach. Jest głównym wektorem Borrelia burgdorferi (borelioza) oraz Anaplasma phagocytophilum (anaplazmoza).
• Dermacentor reticulatus (kleszcz łąkowy): coraz powszechniejszy w Polsce, szczególnie we wschodniej i centralnej części kraju. Ten gatunek przenosi Babesia canis, wywołującą babeszjozę (piroplazmozę), jedną z najgroźniejszych chorób odkleszczowych u psów. Co istotne, kleszcz łąkowy bywa aktywny nawet zimą przy temperaturach bliskich 0°C.

W przeciwieństwie do krajów śródziemnomorskich, Rhipicephalus sanguineus (kleszcz psi) nie jest powszechny w Polsce, choć sporadycznie bywa zawlekany przez psy podróżujące z południa Europy.

Choroby odkleszczowe najczęstsze w Polsce

Babeszjoza (piroplazmoza)

To choroba szczególnie istotna w polskich warunkach, przenoszona przez Dermacentor reticulatus. Babeszjoza przebiega ostro i może stanowić bezpośrednie zagrożenie dla życia psa.

• Wysoka gorączka (powyżej 40°C)
• Ciemne, brunatne lub czerwonawe zabarwienie moczu (hemoglobinuria)
• Szybko narastająca apatia, brak apetytu
• Blade lub żółtawe błony śluzowe
• Niedokrwistość hemolityczna wymagająca pilnej interwencji weterynaryjnej

Uwaga: babeszjoza rozwija się gwałtownie. Objawy mogą pojawić się już 2 do 5 dni po ukąszeniu. Każde opóźnienie w leczeniu zwiększa ryzyko powikłań, w tym niewydolności nerek. [LOCAL_VET_EMERGENCY_pl-pl]

Borelioza (choroba z Lyme)

Wywoływana przez Borrelia burgdorferi i przenoszona przez kleszcza pospolitego. Bakteria jest przekazywana zwykle po 36 do 48 godzinach przyczepienia kleszcza, co podkreśla znaczenie codziennego przeglądu skóry psa.

• Utykanie, które może zmieniać kończynę (tzw. wędrująca kulawizna)
• Obrzęk i bolesność stawów
• Gorączka, apatia, brak apetytu
• W ciężkich przypadkach: zapalenie nerek (nefropatia z Lyme), szczególnie u labradorów, golden retrieverów i berneńskich psów pasterskich

Anaplazmoza

Przenoszona również przez Ixodes ricinus, wywoływana przez Anaplasma phagocytophilum.

• Gorączka, kulawizna, sztywność stawów
• Apatia i obniżony apetyt
• Trombocytopenia (niski poziom płytek krwi) widoczna w badaniach laboratoryjnych

Ważne: u psów nie występuje charakterystyczny rumień wędrujący (erythema migrans) znany z boreliozy u ludzi. Diagnostyka opiera się na badaniach serologicznych, testach SNAP 4Dx lub podobnych panelach diagnostycznych dostępnych w polskich lecznicach weterynaryjnych.

Metody profilaktyki dostępne w Polsce

Krajowa Izba Lekarsko-Weterynaryjna (KIL-W) oraz Polskie Towarzystwo Nauk Weterynaryjnych zalecają całoroczną profilaktykę przeciwko ektopasożytom. W polskich lecznicach i aptekach weterynaryjnych dostępne są trzy główne grupy preparatów.

Preparaty doustne (tabletki do żucia)

Substancje czynne z grupy izoksazolin (fluralaner, afoksolaner, sarolaner, lotilaner) wymagają recepty weterynaryjnej. Koszt jednorazowej dawki to orientacyjnie od 50 do 150 zł, w zależności od masy ciała psa i wybranego preparatu.

• Zalety: wygodne podawanie (co miesiąc lub co 12 tygodni), brak pozostałości na sierści, skuteczność niezależna od kąpieli.
• Ograniczenia: działają po przyczepienie się kleszcza (brak efektu repelentnego), wymagają ostrożności u psów z historią drgawek.
• Szczególnie polecane dla: psów kąpiących się w jeziorach i rzekach, rodzin z małymi dziećmi.

Preparaty spot-on (krople na kark)

Substancje czynne: fipronil, permetryna, imidaklopryd. Aplikowane na skórę między łopatkami, zwykle co 4 tygodnie.

• Zalety: niektóre preparaty działają repelentnie (odstraszają kleszcze przed ukąszeniem), szeroka dostępność w aptekach weterynaryjnych.
• Ograniczenia: mogą być zmywane przez częste kąpiele, pozostawiają tłusty ślad na sierści.
• Krytyczne ostrzeżenie: preparaty zawierające permetrynę są wysoce toksyczne dla kotów. W domach z kotami należy bezwzględnie unikać kontaktu kota z psem tuż po aplikacji.

Obroże przeciwkleszczowe

Obroże nowej generacji zawierające imidaklopryd z flumetryną zapewniają ochronę przez okres do 8 miesięcy. Koszt to orientacyjnie od 80 do 200 zł.

• Zalety: długotrwałe działanie, efekt repelentny, łatwa aplikacja.
• Ograniczenia: muszą przylegać do skóry (odstęp maksymalnie na dwa palce), mogą powodować miejscowe podrażnienia.

W regionach o wysokim ryzyku (tereny leśne, wschodnia Polska z dużą populacją Dermacentor reticulatus) wielu lekarzy weterynarii zaleca łączenie metod, na przykład tabletki doustnej z obrożą repelentną. Przed połączeniem preparatów należy zawsze skonsultować się z weterynarzem.

Szczepienie przeciwko boreliozie

W Polsce dostępna jest szczepionka przeciwko boreliozie u psów. Schemat szczepienia obejmuje dwie dawki podane w odstępie 2 do 4 tygodni, a następnie coroczne dawki przypominające. Szczepienie jest zalecane przede wszystkim dla psów często przebywających w lasach i na terenach zielonych.

Należy pamiętać, że szczepionka nie zastępuje profilaktyki chemicznej, lecz stanowi dodatkową warstwę ochrony. Na chwilę obecną nie istnieją komercyjnie dostępne szczepionki przeciwko babeszjozie ani anaplazmozie dla psów.

Warto skonsultować decyzję o szczepieniu z lekarzem weterynarii, który oceni indywidualne ryzyko na podstawie regionu zamieszkania i stylu życia psa.

Obowiązkowe szczepienia i przepisy w Polsce

Zgodnie z polskim prawem (Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi), szczepienie przeciwko wściekliźnie jest obowiązkowe dla wszystkich psów powyżej 3. miesiąca życia. Szczepienie musi być odnotowane w książeczce zdrowia zwierzęcia. Podczas wizyt związanych z profilaktyką przeciwkleszczową warto upewnić się, że szczepienie przeciwko wściekliźnie jest aktualne.

Dodatkowo wiele gmin w Polsce wymaga prowadzenia psów na smyczy w miejscach publicznych, a psy ras uznanych za agresywne muszą nosić kaganiec. Przestrzeganie tych przepisów jest szczególnie ważne podczas spacerów w lasach i parkach w sezonie kleszczowym.

Codzienna i cotygodniowa profilaktyka

Codzienne przeglądy po spacerze

Po każdym spacerze, szczególnie w terenie leśnym lub na łąkach, należy dokładnie obejrzeć psa, zwracając uwagę na:

• Okolice uszu (wewnątrz i za małżowinami)
• Okolice oczu i pyska
• Pod obrożą
• Między palcami i wokół opuszek łap
• Pachwiny i doły pachowe
• Okolice pod ogonem

Do usuwania kleszczy należy używać specjalnych narzędzi (lasso na kleszcze, pęseta o cienkich końcach) dostępnych w aptekach i sklepach zoologicznych. Kleszcza chwytamy jak najbliżej skóry i wyciągamy jednostajnym ruchem do góry, bez kręcenia.

Zarządzanie otoczeniem

• Regularne koszenie trawy w ogrodzie (kleszcze preferują wysoką roślinność)
• Usuwanie liści i gałęzi z obrzeży posesji
• Cotygodniowe pranie legowiska psa
• Unikanie spacerów w gęstych zaroślach i wysokiej trawie, szczególnie rano i wieczorem

Kalendarz profilaktyki: maj, czerwiec, lipiec

Maj: przygotowanie do sezonu

• Wizyta weterynaryjna z badaniem serologicznym w kierunku chorób odkleszczowych (panel SNAP 4Dx lub podobny).
• Zaopatrzenie się w preparaty przeciwkleszczowe na cały sezon (unikanie przerw w ochronie).
• Rozpoczęcie lub kontynuacja szczepienia przeciwko boreliozie.
• Przygotowanie ogrodu: koszenie trawy, czyszczenie obrzeży.
• Codzienne przeglądy po każdym spacerze.

Czerwiec: najwyższa czujność

• Podanie kolejnej dawki preparatu doustnego lub aplikacja spot-on zgodnie z harmonogramem (warto ustawić przypomnienie w telefonie).
• Intensyfikacja kontroli po spacerach w lasach i parkach.
• Obserwacja psa pod kątem niepokojących objawów: kulawizna, apatia, utrata apetytu, ciemny mocz.
• Planując wyjazd z psem (np. nad morze, w góry), warto sprawdzić lokalną aktywność kleszczy w regionie docelowym.

Lipiec: kontynuacja ochrony

• Kolejna dawka preparatu lub kontrola stanu obroży (wymiana, jeśli jest zużyta).
• Utrzymanie zarządzania otoczeniem w ogrodzie.
• Wizyta kontrolna u weterynarza w przypadku jakichkolwiek objawów.
• Zapewnienie psu dostępu do wody i cienia; unikanie spacerów w godzinach największego upału (kleszcze również są mniej aktywne w skrajnie wysokich temperaturach).

Profilaktyka przeciwkleszczowa powinna być kontynuowana co najmniej do listopada, a najlepiej przez cały rok, zwłaszcza że Dermacentor reticulatus bywa aktywny nawet w okresie zimowym.

Kiedy pilnie udać się do weterynarza

Natychmiastowa wizyta weterynaryjna jest konieczna, gdy pies wykazuje:

• Ciemne, brunatne lub czerwone zabarwienie moczu (możliwa babeszjoza, stan zagrożenia życia)
• Nagłą apatię i odmowę jedzenia trwającą dłużej niż 24 godziny
• Gorączkę powyżej 39,5°C (prawidłowa temperatura ciała psa wynosi od 38,3 do 39,2°C)
• Kulawienie lub niechęć do ruchu
• Obrzęk i bolesność stawów
• Niewyjaśnione krwawienia z nosa, siniaki lub blade dziąsła

Wczesne rozpoznanie i leczenie odpowiednimi antybiotykami (doksycyklina w przypadku boreliozy i anaplazmozy) lub lekami przeciwpierwotniakowymi (w przypadku babeszjozy) daje bardzo dobre rokowanie. Zwłoka w leczeniu znacząco pogarsza wyniki, szczególnie w przypadku babeszjozy i nefropatii z Lyme. [LOCAL_VET_EMERGENCY_pl-pl]

Podsumowanie

Choroby odkleszczowe stanowią poważne, ale w dużej mierze możliwe do uniknięcia zagrożenie dla psów w Polsce. Połączenie regularnej profilaktyki chemicznej, codziennych przeglądów po spacerach, zarządzania otoczeniem oraz szczepienia przeciwko boreliozie tworzy wielowarstwową ochronę. Ze względu na obecność Dermacentor reticulatus w polskim środowisku, babeszjoza powinna być traktowana jako priorytetowe zagrożenie obok boreliozy. Współpraca z lekarzem weterynarii i indywidualne dostosowanie planu profilaktyki do regionu zamieszkania i stylu życia psa to najlepsza inwestycja w zdrowie czworonoga.